Utangulizi: Ukuaji wa Sekta ya Ujenzi Tanzania
Sekta ya ujenzi ni moja ya sekta zinazokua kwa kasi zaidi nchini Tanzania, ikichangiwa na miradi mikubwa ya kimkakati ya serikali (kama barabara, reli ya SGR, na madaraja) pamoja na ujenzi wa makazi binafsi na majengo ya biashara (Real Estate). Kwa mjasiriamali, hii ni fursa ya dhahabu kwani uhitaji wa makandarasi (contractors) wenye weledi na waliosajiliwa ni mkubwa. Biashara hii haihitaji uwe injinia (Engineer) ili kuimiliki, lakini inahitaji usimamizi makini, kufuata sheria za nchi, na mtaji wa kutosha kuanzia.
Katika makala hii, tutachambua hatua kwa hatua jinsi ya kutoka kwenye ufundi wa kawaida au uwekezaji wa fedha hadi kuwa mkandarasi anayetambulika na Bodi ya Usajili wa Makandarasi (CRB), gharama za uendeshaji, na namna ya kushinda tenda.
Mahitaji na Maandalizi (Mtaji na Usajili)
Biashara ya ujenzi ina udhibiti mkubwa kisheria ili kuhakikisha usalama wa majengo. Hapa chini ni mahitaji makuu na makadirio ya gharama:
- Usajili wa Kampuni (BRELA) na TIN (TRA)
Lazima usajili kampuni (Limited Company) BRELA. Hii inakupa hadhi ya kisheria ya kuingia mikataba. Baada ya hapo, utahitaji TIN ya kampuni na Tax Clearance kutoka TRA.
Gharama: TZS 400,000 – 600,000 (Gharama za BRELA na uandaaji wa MEMARTs). - Usajili wa CRB (Contractors Registration Board)
Hili ndilo hitaji kuu. Huwezi kujiita mkandarasi bila cheti cha CRB. Kwa wanaoanza, mtaanzia "Class 7" au "Class 6". Ili kusajiliwa, lazima kampuni iwe na Mkurugenzi wa Ufundi (Technical Director) mwenye taaluma ya ujenzi.
Gharama: Ada za maombi na usajili wa awali zinaweza kufika TZS 700,000 – 1,500,000 kulingana na daraja na aina ya ujenzi (Civil au Building). - Ofisi ya Biashara
CRB watakuja kukagua ofisi yako kabla ya kukupa usajili. Inahitajika ofisi yenye anwani inayoeleweka, meza, viti, na kabati la kutunza nyaraka.
Gharama: Kodi ya ofisi (Mjini au pembezoni) TZS 300,000 – 1,000,000 kwa mwezi (Kumbuka kodi inalipwa kwa miezi 6 au mwaka). - Vifaa vya Kuanzia (Basic Equipment)
Kwa daraja la chini (Class 7), unahitaji angalau 'Concrete Mixer' moja ndogo, 'Vibrator', 'Wheelbarrows', na vifaa vya mkono (hand tools).
Gharama: TZS 3,000,000 – 7,000,000 (Vifaa hivi vinapatikana mtaa wa Gerezani, Dar es Salaam au maduka makubwa ya 'Hardware' mikoani). - Vifaa vya Usalama (PPE)
Helmeti, 'Reflectors', na 'Safety Boots' kwa ajili ya wafanyakazi wako ni lazima kwa ajili ya usalama na taswira ya kampuni.
Gharama: TZS 500,000 – 1,000,000 kwa timu ndogo ya watu 5-10.
Uchambuzi wa Kina wa Biashara
Madaraja na Aina za Kandarasi
Biashara hii imegawanyika katika madaraja (Classes) kuanzia 7 (chini) hadi 1 (juu). Mkandarasi mpya huanzia chini na kupanda daraja kulingana na ukubwa wa miradi anayokamilisha ("Projects value") na vifaa anavyomiliki.
Pia kuna aina za ujenzi: Building Contractors (Majengo) na Civil Works Contractors (Barabara na Miundombinu). Ni vyema kuanza na moja kulingana na uwezo wako.
Upatikanaji wa Kazi (Tenda vs Sekta Binafsi)
Tenda za Serikali: Hizi hutangazwa kupitia mfumo wa manunuzi wa kielektroniki unaitwa NeST (National e-Procurement System of Tanzania). Lazima ujifunze kutumia mfumo huu.
Sekta Binafsi: Hapa unategemea kujenga nyumba za watu, 'fences', au kukarabati ofisi. Hii inahitaji kujijengea jina (Reputation) mtaani.
Faida na Changamoto
Faida za Biashara ya Ujenzi
- Faida Kubwa (High Margins): Mradi mmoja wa ujenzi unaweza kuingiza faida ya mamilioni. Kwa wastani, faida (profit margin) inaweza kuwa kati ya 15% hadi 30% ya gharama za mradi.
- Kukua kwa Mtaji (Asset Growth): Kadiri unavyopata kazi, ndivyo unavyonunua vifaa zaidi (malori, tingatinga). Hivi vifaa ni mtaji na vinaweza kukodiwa pia.
- Ulinzi wa Soko: Kwa kuwa inahitaji usajili wa CRB, soko halivamiwi hovyo na watu wasio na sifa ("Makanjanja"), hivyo kupunguza ushindani usio wa haki kwa kiasi fulani.
Changamoto na Suluhisho
- Kucheleweshwa kwa Malipo: Hasa kwenye miradi ya serikali au taasisi kubwa, malipo ya hati (certificates) yanaweza kuchukua muda.
Suluhisho: Usitegemee fedha ya mradi kuendesha ofisi. Tenga mtaji wa dharura (Working Capital) na jenga uhusiano mzuri na benki kwa ajili ya 'Overdrafts'. - Kupanda kwa Bei za Vifaa: Bei ya saruji (Cement), nondo, na mbao hubadilika mara kwa mara.
Suluhisho: Weka kipengele cha mabadiliko ya bei (Price Fluctuation Clause) kwenye mikataba yako mikubwa au nunua vifaa vyote muhimu mwanzoni mwa mradi. - Usimamizi wa Wafanyakazi (Wizi na Uzembe): Wizi wa vifaa (saruji) kwenye 'site' ni janga la kitaifa.
Suluhisho: Ajiri 'Store keeper' mwaminifu, tumia CCTV kama inawezekana, na fanya ukaguzi wa kushtukiza.
Mbinu za Masoko na Ushindani
Ujenzi ni biashara ya kuaminika (Trust). Tumia mbinu hizi:
- Weka Bango la Mradi (Signboard): Kwenye kila site unayofanya kazi, weka bango lenye jina la kampuni na namba za simu. Hii ndiyo njia bora ya kujitangaza kwa wapita njia.
- Jenga Mahusiano na Wasanifu Majengo (Architects & QS): Hawa ndio watu wa kwanza kukutana na wateja wanaotaka kujenga. Wakiijua kazi yako nzuri, watakupendekeza kwa wateja wao.
- Kamilisha Miradi kwa Wakati: Sifa mbaya kubwa ya mafundi Tanzania ni kuchelewesha kazi. Ukimaliza kazi kwa wakati na kwa ubora, mteja huyo huyo atakuleta wengine watano.
- Portfolio ya Mtandaoni: Piga picha nzuri za miradi uliyokamilisha (Before and After) na uweke Instagram au tengeneza 'Company Profile' ya PDF ya kutuma kwa wateja wa makampuni.
Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQ)
Swali: Je, naweza kufungua kampuni ya ujenzi kama mimi siyo Injinia?
Jibu: Ndiyo, unaweza kuwa mmiliki (Shareholder/Director). Lakini ili kusajiliwa CRB, lazima uajiri kitaalamu (Technician au Engineer) atakayesimama kama Technical Director wa kampuni.
Swali: Je, Class 7 inaweza kufanya miradi ya thamani gani?
Jibu: Kwa sasa, Class 7 (Building) inaruhusiwa kufanya mradi mmoja wenye thamani isiyozidi takriban TZS Milioni 300 (Sheria hubadilika, hakiki na CRB).
Hitimisho
Biashara ya ujenzi nchini Tanzania ni biashara ya heshima na yenye faida endelevu. Siri ya mafanikio ni kuanza kwa kufuata sheria (Usajili wa CRB), kuwa mwaminifu kwenye matumizi ya vifaa vya wateja, na kusimamia ubora. Usikate tamaa na urasimu wa awali; ukishapata daraja lako, anga ndio kikomo.
