Je, kazi Afrika Kusini ni salama? (Xenophobia alerts)

UTANGULIZI

Afrika Kusini inabaki kuwa moja ya nchi zenye uchumi imara na miundombinu iliyoendelea zaidi barani Afrika. Kwa Watanzania wengi na raia wa Afrika Mashariki, wazo la kutafuta Kazi Afrika kusini kwa watanzania linavutia kutokana na viwango vya juu vya mishahara ikilinganishwa na nchi nyingi za jirani, pamoja na fursa za kukuza taaluma katika mazingira ya kimataifa. Hata hivyo, swali kuu ambalo limekuwa likigonga vichwa vya wengi ni: "Je, kazi Afrika Kusini ni salama?" Hii inatokana na ripoti za mara kwa mara kuhusu vitendo vya chuki dhidi ya wageni (Xenophobia) na viwango vya uhalifu.

Katika makala hii, hatutaangalia tu upande wa hofu, bali tutatoa mwongozo kamili na wa kweli. Utajifunza kuhusu aina za Ajira Afrika kusini kwa watanzania ambazo ni salama na zinazolipa vizuri, maeneo ambayo unapaswa kuyaepuka, na mchakato halali wa kupata vibali vya kazi. Lengo letu ni kukupa silaha ya taarifa sahihi ili uweze kufanya maamuzi sahihi, kuelewa hatari zilizopo, na kujua jinsi ya kuzikabili huku ukitimiza ndoto zako za kiuchumi. Tutachambua mishahara, gharama za maisha, na muhimu zaidi, jinsi ya kuishi kwa usalama.

MAHITAJI MUHIMU

Kabla ya kufikiria kusafiri kwenda Afrika Kusini kwa ajili ya kazi, ni lazima ujiandae na nyaraka sahihi. Afrika Kusini ina sheria kali sana za uhamiaji, na kufanya kazi bila kibali halali ni kosa la jinai linaloweza kusababisha kufungwa jela au kurudishwa nchini (deportation) na kufungiwa kuingia tena.

• Pasipoti Halali: Unahitaji pasipoti ya Tanzania au nchi yako ambayo ina uhalali wa angalau miaka miwili au zaidi. Hakikisha ina kurasa za kutosha kwa ajili ya mihuri na viza. Pasipoti ndiyo utambulisho wako mkuu wa kimataifa.

• CV na Barua ya Maombi (Cover Letter): CV yako inapaswa kuandikwa kwa kiwango cha kimataifa na kwa lugha ya Kiingereza fasaha. Soko la ajira Afrika Kusini lina ushindani mkubwa, hivyo CV lazima ionyeshe ujuzi wako kwa uwazi. Barua ya maombi inapaswa kueleza kwa nini wewe ni bora kuliko wazawa kwa nafasi hiyo.

• Tathmini ya Elimu (SAQA Evaluation): Hili ni hitaji la kipekee kwa Afrika Kusini. Vyeti vyako vya taaluma (Degree, Diploma) lazima vifanyiwe tathmini na Mamlaka ya Sifa za Afrika Kusini (South African Qualifications Authority - SAQA) ili kulinganishwa na viwango vya huko. Bila cheti cha SAQA, ni vigumu kupata Visa ya Kazi.

• Cheti cha Afya (Medical and Radiological Report): Unahitaji ripoti ya daktari inayothibitisha kuwa huna magonjwa ya kuambukiza, hasa kifua kikuu (TB). Hii ni fomu maalum inayotolewa na ubalozi na kujazwa na daktari anayetambulika.

• Cheti cha Tabia Njema (Police Clearance Certificate): Hiki kinapatikana kutoka Jeshi la Polisi nchini mwako (Tanzania). Afrika Kusini inataka kuhakikisha kuwa huna rekodi ya uhalifu kabla ya kukupa kibali cha kuishi na kufanya kazi nchini mwao.

• Lugha: Kiingereza ndiyo lugha kuu ya biashara na ofisi nchini Afrika Kusini. Ingawa kuna lugha nyingine 11 za taifa, uwezo wako wa kuzungumza na kuandika Kiingereza kwa ufasaha ni lazima. Kujua maneno machache ya Kizulu au Xhosa kunaweza kusaidia kijamii, lakini si lazima kwa kazi za ofisini.

UCHAMBUZI WA KINA

Aina za kazi zinazopatikana Afrika Kusini kwa Watanzania

Soko la Ajira Afrika kusini kwa watanzania limegawanyika katika makundi mawili makuu: Kazi za Ujuzi Adimu (Critical Skills) na kazi za kawaida. Serikali ya Afrika Kusini hutoa kipaumbele kwa wazawa, hivyo wageni wanapata nafasi zaidi kwenye sekta ambazo zina upungufu wa wataalamu.

Sekta zenye fursa kubwa ni pamoja na Teknolojia ya Habari (IT), Uhandisi (Civil, Mechanical, Industrial), Afya (Madaktari na Wauguzi wenye sifa za juu), na Elimu (Waalimu wa Masomo ya Sayansi na Hisabati). Pia, kuna fursa kwa madereva wa malori ya masafa marefu, ingawa sekta hii imekuwa na changamoto za kiusalama hivi karibuni. Kazi za nyumbani na kazi zisizo na ujuzi ni ngumu sana kupata vibali na mara nyingi ndizo huathiriwa zaidi na chuki dhidi ya wageni.

Njia za kuomba kazi Afrika Kusini ukiwa Tanzania

Usiondoke Tanzania bila kuwa na mwelekeo wa kazi au mtaji wa kutosha. Njia bora ni kutafuta kazi mtandaoni kupitia tovuti zinazoaminika nchini Afrika Kusini kama vile Pnet, Careers24, Indeed South Africa, na LinkedIn. Unapoomba, hakikisha unaeleza kuwa wewe ni raia wa kigeni na utahitaji udhamini wa visa (visa sponsorship) au uko tayari kushughulikia visa ukipata ofa.

Epuka mawakala wanaokuahidi kazi kwa kukuomba pesa ya awali. Makampuni halali ya Afrika Kusini hayatozi pesa waombaji kazi. Ikiwa unatumia wakala, hakikisha wamesajiliwa na wana ofisi inayoeleweka. Mtandao wa Watanzania wanaoishi Afrika Kusini (Diaspora) pia ni njia nzuri ya kupata taarifa za kuaminika.

Mchakato wa visa ya kazi Afrika Kusini (Hatua kwa Hatua)

Mchakato wa kupata visa ya kazi unahusisha ubalozi wa Afrika Kusini au vituo vya VFS Global. Kuna aina kuu mbili za visa zinazowafaa Watanzania:

1. Critical Skills Work Visa: Hii ni kwa ajili ya watu wenye ujuzi ulioorodheshwa kwenye orodha ya ujuzi adimu (Critical Skills List) ya Afrika Kusini. Haikuhitaji kuwa na ofa ya kazi wakati wa kuomba, lakini lazima upate kazi ndani ya mwaka mmoja. Hii ndiyo visa salama na bora zaidi.

2. General Work Visa: Hii inahitaji uwe na ofa ya kazi kutoka kwa mwajiri wa Afrika Kusini. Mwajiri lazima athibitishe kwa Idara ya Kazi (Department of Labour) kuwa ameshindwa kupata raia wa Afrika Kusini mwenye sifa hizo. Mchakato huu ni mrefu na mgumu.

Hatua ni: Kusanya nyaraka -> Fanya tathmini ya SAQA -> Omba Police Clearance na Medical -> Weka miadi (appointment) na VFS Global -> Lipia gharama za visa -> Subiri majibu (inaweza kuchukua wiki 8 au zaidi).

Viwango vya mishahara kwa kazi mbalimbali Afrika Kusini

Mishahara nchini Afrika Kusini hulipwa kwa Rand (ZAR). Kiwango cha chini cha mshahara (Minimum Wage) kipo, lakini kwa wataalamu, viwango ni vya juu. Kwa mfano:

- Mhandisi au IT Specialist anaweza kulipwa kati ya ZAR 25,000 hadi ZAR 60,000 kwa mwezi (Sawa na TZS 3.5 Milioni hadi 8 Milioni).

- Waalimu wa shule za binafsi au za kimataifa wanaweza kupata ZAR 15,000 hadi ZAR 30,000 (TZS 2 Milioni hadi 4 Milioni).

- Kazi za kawaida (Hospitality, Security) zinaweza kuanzia ZAR 4,500 hadi ZAR 8,000 (TZS 600,000 hadi 1.1 Milioni). Zingatia kuwa gharama za maisha Afrika Kusini ni kubwa kuliko Tanzania, hasa kwenye kodi ya nyumba na usafiri.

Hatua za kufuata baada ya kupata kazi (Mkataba na Tiketi)

Baada ya kupokea ofa ya kazi, usikimbilie kukata tiketi. Soma mkataba kwa makini. Angalia vipengele vya bima ya afya (Medical Aid), makato ya kodi (PAYE), na likizo. Afrika Kusini ina sheria kali za kazi zinazomlinda mfanyakazi, hata mgeni, mradi tu awe na kibali halali. Hakikisha mkataba unataja wazi nani atagharamia tiketi ya ndege na malazi ya awali. Baada ya kusaini, tumia mkataba huo kukamilisha maombi yako ya visa.

FAIDA NA CHANGAMOTO

Faida za kufanya kazi Afrika Kusini

• Mishahara Minono: Viwango vya malipo ni vya juu ukilinganisha na nchi nyingi za Afrika Mashariki na Kati, jambo linaloruhusu kutuma pesa nyumbani na kuweka akiba.

• Miundombinu Bora: Utafurahia huduma bora za afya, usafiri wa kisasa, mtandao wenye kasi, na mazingira ya kazi yenye vifaa vya kutosha.

• Uzoefu wa Kimataifa: Kufanya kazi katika uchumi mkubwa kama huu kunaongeza thamani kubwa kwenye CV yako, na kukufanya uweze kuajirika popote duniani baadaye.

Changamoto za kuzingatia

• Usalama na Xenophobia: Hii ndiyo changamoto kuu iliyojadiliwa kwenye kichwa cha habari "Je, kazi Afrika Kusini ni salama?". Mashambulizi dhidi ya wageni hutokea, mara nyingi yakichochewa na hali ngumu ya uchumi. Haya hutokea zaidi kwenye makazi ya watu wa kipato cha chini (townships) na si sana kwenye maeneo ya biashara au makazi ya kifahari (suburbs).

• Uhalifu wa Kawaida: Wizi wa kutumia nguvu, uvamizi wa nyumba, na wizi wa magari ni matatizo sugu katika baadhi ya miji kama Johannesburg na Pretoria.

• Gharama za Maisha: Kodi ya nyumba, umeme, na chakula vinaweza kuwa ghali sana, na kumaliza sehemu kubwa ya mshahara wako ikiwa huna mpango mzuri wa matumizi.

MBINU ZA MAFANIKIO NA VIDOKEZO

• Chagua Mahali pa Kuishi kwa Hekima: Usalama wako unategemea sana unapoishi. Epuka kuishi kwenye "Townships" au maeneo yenye msongamano mkubwa na historia ya vurugu. Pendelea kupanga kwenye maeneo ya "Suburbs" au "Gated Communities" ambapo kuna ulinzi, hata kama ni ghali kidogo.

• Heshimu Sheria na Tamaduni: Hakikisha nyaraka zako za uhamiaji ziko sawa wakati wote. Usijihusishe na biashara haramu. Jifunze kuheshimu wenyeji na epuka majivuno au kuonekana unadharau wenyeji, kwani hii ni moja ya vyanzo vya chuki.

• Jenga Mtandao (Networking): Jiunge na vikundi vya Watanzania au wataalamu wengine wanaoishi huko. Wanaweza kukupa taarifa za mapema kuhusu maeneo hatarishi au fursa mpya za kazi.

• Epuka Maeneo Hatari Usiku: Tofauti na Tanzania ambapo unaweza kutembea usiku maeneo mengi, Afrika Kusini inahitaji tahadhari kubwa. Epuka kutembea peke yako usiku au kutumia usafiri usio rasmi.

MASWALI YANAYOULIZWA MARA KWA MARA (FAQ)

Swali la 1: Je, ni kweli Watanzania wanashambuliwa Afrika Kusini?

Ndiyo, matukio ya mashambulizi (Xenophobia) hutokea, lakini si wakati wote na si kila mahali. Mara nyingi yanalenga wafanyabiashara wadogo wa kigeni wanaoishi kwenye maeneo ya uswahilini (Townships). Watanzania wengi wanaofanya kazi za kitaalamu na kuishi maeneo salama wanaishi kwa amani. Hata hivyo, ni muhimu kuwa na tahadhari wakati wa vuguvugu la kisiasa au migomo.

Swali la 2: Je, naweza kwenda Afrika Kusini kutafuta kazi kwa visa ya utalii?

Kisheria, hairuhusiwi kubadili visa ya utalii kuwa visa ya kazi ukiwa ndani ya Afrika Kusini. Ukipata kazi ukiwa huko kwa visa ya utalii, itakubidi urudi Tanzania kuomba visa ya kazi. Kufanya kazi na visa ya utalii ni kosa na linaweza kusababisha ufungiwe kuingia nchini humo.

Swali la 3: Gharama ya Visa ya Kazi ni kiasi gani?

Gharama inabadilika, lakini kwa ujumla unapaswa kutenga kiasi cha takriban TZS 400,000 hadi 600,000 kwa ajili ya ada ya ubalozi na VFS. Hii haijajumuisha gharama za 'Medical Checkup', SAQA, na nauli. Bajeti ya kuanzia mchakato mzima mpaka kusafiri inashauriwa iwe si chini ya TZS 3 Milioni.

Swali la 4: Je, inawezekana kupata kazi bila elimu ya chuo kikuu?

Inawezekana lakini ni vigumu sana kupata visa. Serikali ya Afrika Kusini inalinda kazi za ngazi ya chini kwa ajili ya raia wake. Fursa zipo zaidi kwa wenye ujuzi maalum (mafundi sanifu, madereva wa mitambo mikubwa) kuliko kazi za kawaida zisizo na ujuzi.

Swali la 5: Je, nikipata tatizo la kiusalama nani atanisaidia?

Kimbilio la kwanza ni Jeshi la Polisi la Afrika Kusini (SAPS). Pia, Ubalozi wa Tanzania uliopo Pretoria una kitengo cha kusaidia raia. Ni muhimu kujiandikisha ubalozini mara unapofika ili watambue uwepo wako.

HITIMISHO

Kufanya kazi Afrika Kusini kunaweza kuwa fursa nzuri ya kubadilisha maisha yako kiuchumi na kitaaluma. Licha ya changamoto za kiusalama na hofu ya Kazi Afrika kusini kwa watanzania kutokana na Xenophobia, ukweli ni kwamba maelfu ya Watanzania wanaishi na kufanya kazi nchini humo kwa mafanikio na usalama kwa kuzingatia sheria na kuchagua maeneo sahihi ya kuishi. Ufunguo wa mafanikio ni kufuata taratibu halali za uhamiaji, kuwa na ujuzi unaohitajika, na kuishi kwa tahadhari. Usikate tamaa kutafuta fursa, lakini fanya hivyo kwa taarifa sahihi na maandalizi ya kutosha.