Je, kazi Saudi Arabia ni salama kwa Watanzania?

UTANGULIZI

Swali la "Je, kazi Saudi Arabia ni salama kwa Watanzania?" limekuwa likiulizwa mara kwa mara, hasa kutokana na taarifa mbalimbali zinazosambaa kwenye vyombo vya habari na mitandao ya kijamii. Saudi Arabia ni moja kati ya nchi zinazoongoza kwa kuajiri wageni wengi kutoka mataifa mbalimbali, ikiwemo Tanzania, katika sekta za majumbani, ujenzi, udereva, na hata nafasi za kitaalamu kama udaktari na uhandisi. Hata hivyo, hofu juu ya usalama wa wafanyakazi, hususan wa dada wa kazi (housemaids), imetanda kwa muda mrefu. Makala hii imeandaliwa maalum kwa ajili ya Watanzania wanaotafuta kazi Saudi Arabia kwa watanzania ili kuwapa picha halisi ya hali ilivyo, bila kuegemea upande wowote.

Ndani ya makala hii, hatutaangalia tu suala la usalama, bali tutakupa mwongozo kamili wa jinsi ya kupata Ajira Saudi Arabia kwa watanzania kwa njia halali na salama. Utajifunza kuhusu mfumo mpya wa ajira wa Saudi Arabia, umuhimu wa kupitia wakala aliyesajiliwa na TAESA, viwango vya mishahara, gharama za viza, na hatua za kuchukua endapo utakumbana na changamoto ukiwa kazini. Lengo letu ni kuhakikisha unakuwa na taarifa sahihi zitakazokuwezesha kufanya maamuzi magumu kwa busara na kujiandaa kisaikolojia na kisheria kabla ya kupanda ndege.

MAHITAJI MUHIMU

Kufanya kazi nchini Saudi Arabia kunahitaji maandalizi ya kina ya nyaraka ili kukidhi vigezo vya serikali ya Tanzania na ile ya Saudi Arabia. Kukosa nyaraka sahihi ndio chanzo cha kwanza cha matatizo na ukosefu wa usalama kwa wafanyakazi wengi. Hakikisha una vitu vifuatavyo:

• Pasipoti ya Kusafiria (Passport): Unahitaji pasipoti ya Tanzania ambayo ni halali (East African e-Passport). Pasipoti yako lazima iwe na muda wa uhalali wa angalau miezi 12 (mwaka mmoja) au zaidi kuanzia tarehe ya kuomba viza. Pasipoti ndiyo utambulisho wako mkuu ukiwa ugenini, hivyo itunze kwa uangalifu mkubwa.

• CV na Barua ya Maombi: Kwa kazi za kitaalamu (Professional Jobs), unahitaji CV iliyoandikwa kwa kiwango cha kimataifa. Kwa kazi za majumbani au udereva, wakala wako atahitaji taarifa zako (Biodata) ili kuziingiza kwenye mfumo wa "Musaned" wa Saudi Arabia. Hakikisha taarifa unazotoa kwenye CV au Biodata ni za kweli, hasa kuhusu umri na uzoefu wa kazi.

• Cheti cha Afya (Medical Checkup - GAMCA/Wafid): Hili ni hitaji la lazima na la kipekee kwa nchi za Ghuba. Hauwezi kupima afya hospitali yoyote tu. Lazima upimwe katika vituo vilivyoidhinishwa na umoja wa nchi za Ghuba (GCC Approved Medical Centers Association - GAMCA, sasa inajulikana kama Wafid). Vipimo hivi huangalia magonjwa ya kuambukiza kama TB, Homa ya Ini, na VVU. Ukifeli vipimo hivi, huwezi kupata viza.

• Kiwango cha Elimu na Uzoefu: Kwa kazi za kitaalamu, vyeti vyako vya elimu lazima viwe vimethibitishwa (attested) na Wizara ya Mambo ya Nje ya Tanzania na Ubalozi wa Saudi Arabia. Kwa kazi za udereva, leseni ya kimataifa na uzoefu wa kuendesha gari ni muhimu. Kwa kazi za majumbani, angalau uwezo wa kusoma na kuandika unahitajika, ingawa elimu ya sekondari ni bora zaidi kwa usalama wako.

• Lugha (Kiarabu na Kiingereza): Kujua lugha ya Kiarabu, hata kwa kiwango cha msingi (Basic Arabic), ni silaha kubwa ya usalama wako. Itakusaidia kuelewana na mwajiri na kujieleza ukipata shida. Kiingereza kinatumika sana maofisini, lakini majumbani Kiarabu ndicho kimetawala.

• Police Clearance (Cheti cha Tabia Njema): Saudi Arabia ina sheria kali sana dhidi ya uhalifu. Lazima upate cheti cha tabia njema kutoka Jeshi la Polisi Tanzania kinachoonyesha huna rekodi ya uhalifu. Hii inajenga imani kwa mwajiri na ni sharti la viza.

UCHAMBUZI WA KINA

Katika sehemu hii, tutachambua mchakato mzima wa ajira, tukilenga kujibu swali la msingi la usalama kupitia kufuata taratibu sahihi.

Aina za kazi zinazopatikana Saudi Arabia kwa Watanzania

Soko la ajira Saudi Arabia limegawanyika katika makundi mawili makuu: Kazi za Majumbani (Domestic Workers) na Kazi za Kitaalamu/Ujuzi (Professional/Skilled Workers).

Kazi za Majumbani: Hizi zinajumuisha wasaidizi wa ndani (housemaids), madereva wa familia (house drivers), watunza bustani, na walinzi wa nyumbani. Kundi hili ndilo lenye idadi kubwa ya Watanzania na ndilo lenye changamoto nyingi za kiusalama kutokana na asili ya kazi kufanyika ndani ya nyumba za watu binafsi. Hata hivyo, mabadiliko ya sheria yameanza kuweka mifumo mizuri ya ulinzi.

Kazi za Kitaalamu na Ujuzi: Kuna fursa nyingi kwa wahandisi, madaktari, wauguzi, walimu wa Kiingereza, na mafundi (mafundi umeme, AC, na ujenzi). Kazi hizi zinafuata sheria za kazi za makampuni (Labor Law) ambazo ni tofauti na sheria za kazi za majumbani, na kwa ujumla zina usalama mkubwa zaidi na uhuru wa kutembea.

Njia za kuomba kazi Saudi Arabia ukiwa Tanzania

Kuna njia mbili kuu na salama za kuomba kazi hizi:

1. Kupitia Mawakala Waliosajiliwa (Recruitment Agencies): Kwa kazi za majumbani na udereva, ni LAZIMA kupitia wakala. Tanzania ina mawakala waliosajiliwa na Wakala wa Huduma za Ajira Taifa (TAESA). Usalama wako unaanzia hapa. Epuka "vishoka" au mawakala wa mtaani wasio na ofisi rasmi. Wakala halali atahakikisha mkataba wako unasomwa na kueleweka na una bima.

2. Maombi ya Moja kwa Moja (Direct Hire): Hii ni kwa ajili ya wataalamu. Unaweza kutumia mitandao kama LinkedIn, Bayt.com, au tovuti za makampuni makubwa kama Saudi Aramco. Ukipata kazi, kampuni itakutumia viza na tiketi, na bado utahitaji kupitia taratibu za uhamiaji.

Mchakato wa visa ya kazi Saudi Arabia (Hatua kwa Hatua)

Mchakato wa viza ya kazi Saudi Arabia ni mgumu na unadhibitiwa sana. Hii hapa ni hatua kwa hatua:

Hatua ya 1: Wakala na Usajili (Musaned): Kwa kazi za majumbani, mwajiri Saudi Arabia huweka ombi kupitia mfumo wa "Musaned". Wakala wa Tanzania anapokea ombi hilo na kukutafuta wewe. Mkataba unaandaliwa kidijitali.

Hatua ya 2: Vipimo vya Afya (Wafid): Utapewa namba ya kumbukumbu (slip) kwenda kupima afya katika kituo maalum cha Wafid (awali GAMCA). Majibu yakitoka kuwa uko safi (Fit), yanatumwa moja kwa moja ubalozini mtandaoni.

Hatua ya 3: Kituo cha Huduma ya Viza (Tasheer/Enjaz): Hivi sasa, lazima uende kwenye ofisi za Tasheer (au VFS Tasheer) kwa ajili ya kuchukuliwa alama za vidole (biometrics) na kuwasilisha pasipoti. Hii inahakikisha kuwa hakuna mtu anayeweza kusafiri kwa kutumia pasipoti yako isipokuwa wewe.

Hatua ya 4: "Visa Stamping": Ubalozi wa Saudi Arabia utagonga viza kwenye pasipoti yako baada ya kuhakiki nyaraka zote ikiwemo mkataba wa kazi.

Viwango vya mishahara kwa kazi mbalimbali Saudi Arabia

Mishahara inatofautiana kulingana na kazi na makubaliano ya nchi hizo mbili. Kwa Watanzania, makadirio ni kama ifuatavyo:

Wasaidizi wa Ndani (Housemaids): Mshahara wa kima cha chini mara nyingi huwa ni Saudi Riyal (SAR) 900 hadi 1,200. Hii ni sawa na takriban Shilingi za Kitanzania 600,000 hadi 800,000 kwa mwezi. Chakula na malazi hutolewa na mwajiri.

Madereva na Walinzi: Wanalipwa kati ya SAR 1,200 hadi 1,800 (TZS 800,000 hadi 1,200,000). Mara nyingi wanaweza kupata posho za ziada.

Wataalamu (Wauguzi, Wahandisi, n.k.): Mishahara inaweza kuanzia SAR 4,000 na kuendelea (zaidi ya TZS Milioni 2.7) na hupanda sana kulingana na uzoefu, wakati mwingine kufikia mamilioni ya shilingi.

Hatua za kufuata baada ya kupata kazi (Mkataba na Tiketi)

Kabla ya kuondoka, utapewa mkataba wa kusaini. Hapa ndipo penye msingi wa usalama wako. Hakikisha mkataba huo ni wa lugha mbili (Kiarabu na Kiingereza/Kiswahili). Soma vipengele vya masaa ya kazi, siku ya kupumzika, na mshahara. Usisaini mkataba usiouelewa. Wakala wako anapaswa kukupa tiketi ya ndege (mara nyingi hulipwa na mwajiri) na kukupa maelekezo ya nani atakupokea uwanja wa ndege Riyadh, Jeddah, au Dammam.

FAIDA NA CHANGAMOTO

Faida za kufanya kazi Saudi Arabia

• Mapato Bila Kodi (Tax-Free Income): Saudi Arabia haitozi kodi ya mapato kwa wafanyakazi (Income Tax). Hii inamaanisha mshahara wako wote unaingia mfukoni mwako, jambo linalokuruhusu kuweka akiba kubwa ukilinganisha na nchi nyingine.

• Fursa za Kiroho (Hajj na Umrah): Kwa Waislamu, kufanya kazi Saudi Arabia ni fursa adhimu ya kutekeleza ibada ya Umrah na Hajj kwa urahisi na gharama nafuu wakati wa likizo au siku za mapumziko.

• Gharama za Maisha (Kwa Wafanyakazi wa Ndani): Kwa kuwa unakaa nyumbani kwa mwajiri, huna gharama za kodi ya nyumba, umeme, maji, wala chakula. Hii inakuwezesha kutuma karibu asilimia 100 ya mshahara wako nyumbani.

• Kiinua Mgongo (End of Service Benefits): Sheria za Saudi Arabia zinamtaka mwajiri kumlipa mfanyakazi kiinua mgongo (Service Award) baada ya kumaliza mkataba wa miaka miwili, kulingana na mshahara wake wa mwisho.

Changamoto za kuzingatia

• Mfumo wa Kafala: Ingawa umefanyiwa marekebisho, bado nguvu kubwa ya kisheria iko mikononi mwa mwajiri (Kafeel). Hii inaweza kusababisha ugumu wa kubadili kazi au kuondoka nchini bila kibali chake, hasa kwa wafanyakazi wa majumbani.

• Mazingira ya Kazi ya Ndani: Wafanyakazi wa ndani wako hatarini zaidi kunyanyaswa, kufanyishwa kazi masaa mengi bila kupumzika, au kunyimwa mawasiliano na simu. Hii ndiyo hofu kuu ya usalama inayozungumziwa.

• Hali ya Hewa na Utamaduni: Joto la Saudi Arabia linaweza kufika nyuzi 50 sentigredi. Pia, utamaduni ni wa kihafidhina sana; mavazi, chakula, na mwingiliano wa kijamii una sheria kali ambazo lazima uziheshimu ili uwe salama.

MBINU ZA MAFANIKIO NA VIDOKEZO

• Tumia Mawakala Walioidhinishwa na TAESA Tu: Usalama wako unaanzia Tanzania. Hakikisha wakala wako ana leseni hai. Unaweza kuangalia orodha ya mawakala kwenye tovuti ya TAESA. Wakala mzuri atakuwa na ofisi mwenza (Partner Agency) Saudi Arabia ambaye atakusaidia ukipata tatizo.

• Jifunze Haki Zako na Mfumo wa "Musaned": Pakua app ya Musaned kwenye simu yako. Hii ni app ya serikali ya Saudi Arabia inayolinda haki za wafanyakazi wa majumbani. Unaweza kuitumia kuripoti malalamiko au kuangalia mkataba wako.

• Mawasiliano ni Muhimu: Kabla ya kukabidhi simu (kama mwajiri atataka hivyo wakati wa kazi), hakikisha una namba za ubalozi wa Tanzania nchini Saudi Arabia na namba za wakala wako. Kubaliana na familia yako nyumbani ratiba ya kuwasiliana ili wakikukosa kwa muda mrefu wajue pa kuanzia kufuatilia.

• Heshimu Tamaduni: Saudi Arabia ni nchi ya Kiislamu yenye sheria kali. Epuka kujihusisha na mapenzi nje ya ndoa, pombe, au dawa za kulevya, kwani adhabu zake ni kali mno na zinaweza kujumuisha kifungo kirefu au kifo.

MASWALI YANAYOULIZWA MARA KWA MARA (FAQ)

Swali la 1: Je, ni kweli Watanzania wanateswa Saudi Arabia?

Kuna visa vya unyanyasaji ambavyo vimeripotiwa, na hatuwezi kuvipuuza. Hata hivyo, kuna maelfu ya Watanzania wanaofanya kazi kwa miaka mingi bila matatizo na wanarudi na mafanikio makubwa. Usalama unategemea sana aina ya mwajiri unayempata na uimara wa wakala aliyekupeleka. Ndio maana tunasisitiza kutumia njia halali.

Swali la 2: Je, mwajiri akininyang'anya pasipoti nifanye nini?

Kisheria, mwajiri haruhusiwi kushikilia pasipoti yako nchini Saudi Arabia. Hata hivyo, ni mazoea ya kawaida kwao kufanya hivyo "kwa usalama" ili usitoroke. Ikiwa unataka kusafiri na amekataa kukupa, unaweza kutoa taarifa polisi au kupitia app ya Musaned. Lakini kwa maelewano mazuri, wengi huacha pasipoti kwa mwajiri na kupewa kitambulisho (Iqama) cha kutembelea.

Swali la 3: Gharama za kwenda Saudi Arabia ni kiasi gani?

Kwa kazi za majumbani (housemaids), mara nyingi mfanyakazi halipi gharama za viza wala tiketi; zinalipwa na mwajiri. Gharama zako zinaweza kuwa kwenye pasipoti na vipimo vya awali vya afya tu. Kwa kazi za kitaalamu, inategemea mkataba, lakini mara nyingi kampuni hulipa gharama za kuhamia.

Swali la 4: Nifanye nini nikitaka kuvunja mkataba na kurudi nyumbani?

Huwezi kuamka tu na kuondoka. Lazima utoe taarifa (Notice) kulingana na mkataba. Ukivunja mkataba bila sababu za msingi kisheria, unaweza kulazimika kulipa gharama za kuvunja mkataba. Ikiwa unanyanyaswa, ripoti ubalozini na kwa wakala wako ili utaratibu wa kisheria wa kukurudisha uandaliwe (Final Exit Visa).

Swali la 5: Je, naweza kupata kazi bila kujua Kiarabu?

Inawezekana, lakini ni vigumu sana kwa kazi za majumbani. Kujua maneno ya msingi kutarahisisha maisha yako na kupunguza migogoro inayoletwa na kutoelewana. Kwa wataalamu, Kiingereza kinatosha katika mazingira mengi ya kazi.

HITIMISHO

Kufanya kazi Saudi Arabia kunaweza kuwa fursa nzuri ya kiuchumi kwa Watanzania wengi wanaotafuta mtaji na kubadili maisha yao. Jibu la swali "Je, ni salama?" linategemea sana maandalizi yako. Ukifuata njia za panya, utakuwa hatarini. Ukifuata taratibu rasmi, ukatumia mawakala waliosajiliwa na TAESA, ukajielimisha kuhusu haki zako, na kujiandaa kisaikolojia, Saudi Arabia inaweza kuwa sehemu salama na yenye manufaa kwako. Kumbuka, lengo ni kwenda kutafuta riziki, hivyo nidhamu, uvumilivu, na kufuata sheria ni funguo za usalama wako.